नेपाली भाषा संस्कृति मञ्च

डा. खगेन शर्मा, गुवाहाटी विश्वविद्यालय

भारत सरकारले आर्थिक रूपमा कमजोर तथा सामाजिक रूपमा पछाडि परेका नागरिकको जीवनस्तर उकास्ने उद्देश्यले विभिन्न कल्याणकारी योजना सञ्चालन गर्दै आएको छ। विशेषगरी सरकारी वा गैरसरकारी स्थायी नोकरी नभएका, दैनिक ज्यालादारीमा निर्भर रहेका, असङ्गठित क्षेत्रमा श्रम गर्ने तथा निजी क्षेत्रमा कम तलबमा काम गर्ने नागरिक र तिनका परिवारका लागि यी योजनाहरू निकै राहत दिने माध्यम बनेका छन्।

भारत सरकारको श्रम तथा रोजगार मन्त्रालय (Ministry of Labour and Employment) अन्तर्गत सञ्चालनमा रहेको ई-श्रम (e-Shram) कार्ड, EWS (Economically Weaker Section) प्रमाणपत्र र आयुष्मान कार्ड आज विशेष रूपमा महत्त्वपूर्ण बनेका छन्। यी तीनै योजनाले श्रमिक परिवार, निम्न आय भएका नागरिक तथा अवसरबाट टाढा रहेका समुदायलाई सुरक्षा, शिक्षा, स्वास्थ्य र भविष्यप्रतिको भरोसा प्रदान गर्छन्। असङ्गठित क्षेत्रमा काम गर्ने मजदुर, दैनिक हाजिरा गर्ने परिवार, साना स्वरोजगार व्यक्ति तथा सीमित आय भएका नागरिकका लागि यी दस्तावेज धेरै उपयोगी छन् र जीवनमा ठोस सहारा बन्न सक्छन्।

ई-श्रम कार्ड असङ्गठित क्षेत्रमा काम गर्ने श्रमिकका लागि बनाइएको व्यवस्था हो। किसान मजदुर, घरेलु कामदार, निर्माण मजदुर, रिक्सा चालक, साना व्यवसायमा संलग्न व्यक्ति तथा स्वरोजगार नागरिक यसमा दर्ता हुन सक्छन्। आधार कार्ड, मोबाइल नम्बर र बेङ्क खाताको सहयोगमा सरकारी पोर्टल वा नजिकको CSC केन्द्रमार्फत यो कार्ड बनाउन सकिन्छ। यसले सरकारी योजनामा पहुँच, सामाजिक सुरक्षा तथा श्रमिकसँग सम्बन्धित विभिन्न अवसर प्राप्त गर्न सहयोग गर्छ। त्यसैगरी EWS प्रमाणपत्र आर्थिक रूपमा कमजोर सामान्य वर्गका परिवारका लागि महत्त्वपूर्ण दस्तावेज हो, जसले शिक्षा तथा सरकारी सेवामा उपलब्ध आरक्षण र विभिन्न सुविधाको बाटो खोलिदिन्छ।

स्वास्थ्य सुरक्षाको दृष्टिले आयुष्मान भारत कार्ड (Ayushman Bharat / PM-JAY)

गरिब तथा निम्न आय भएका परिवारका लागि महत्त्वपूर्ण योजना बनेको छ। पात्र परिवारले यसमार्फत वर्षमा पाँच लाख रुपैयाँसम्मको उपचार सुविधा पाउन सक्छन्। असममा आधार कार्ड, राशन कार्ड वा परिवारको पहिचान विवरण लिएर सरकारी अस्पताल, CSC केन्द्र वा सम्बन्धित स्वास्थ्य सहायता केन्द्रबाट यो कार्ड बनाउन सकिन्छ। हृदय रोग, क्यान्सर, डायलाइसिस, विभिन्न शल्यक्रिया, दुर्घटनाबाट हुने उपचार तथा अस्पतालमा भर्ना भएर गरिने गम्भीर रोगको उपचारमा यो योजना अत्यन्त उपयोगी छ। तर असममा प्राप्त जानकारीअनुसार प्रसूति उपचार सामान्यतया आयुष्मान कार्डको नियमित सुविधामा समावेश नहुन सक्छ, र सामान्य OPD जाँच, बाहिरबाट किन्ने औषधि, कस्मेटिक उपचार वा केही विशेष निजी सेवा पनि योजना बाहिर रहन सक्छन्। त्यसैले उपचारअघि सम्बन्धित अस्पताल वा Ayushman desk बाट स्पष्ट जानकारी लिनु आवश्यक हुन्छ।

शिक्षाको क्षेत्रमा पनि असममा सकारात्मक पहलहरू बढिरहेका छन्। गुवाहाटीस्थित SPM Academy तथा Lalan’s Coaching Institute ले NEET र JEE तयारी गर्ने आर्थिक रूपमा कमजोर तथा श्रमिक परिवारका विद्यार्थीका लागि छात्रवृत्ति, आवासीय सुविधा, भोजन र अध्ययन सामग्री उपलब्ध गराउने प्रयास थालेको जानकारी आएको छ। यस्ता अवसरले आर्थिक कठिनाइका कारण ठूला सपना देख्न नपाएका विद्यार्थीलाई पनि प्रतिस्पर्धात्मक शिक्षाको क्षेत्रमा अघि बढ्ने हौसला दिन्छ। सरकारी योजना र निजी शैक्षिक पहल एकै ठाउँमा जोडिँदा धेरै परिवारका लागि आशाको नयाँ ढोका खुल्न सक्छ।

समग्रमा हेर्दा ई-श्रम कार्डले श्रमिकलाई सामाजिक सुरक्षा, EWS प्रमाणपत्रले शिक्षा र रोजगारीमा अवसर, तथा आयुष्मान कार्डले स्वास्थ्य उपचारमा आर्थिक राहत उपलब्ध गराउने महत्त्वपूर्ण आधार बनेका छन्। तर यस्ता योजनाको जानकारी अझै पनि समाजका धेरै सर्वसाधारणसम्म पुग्न सकेको छैन। त्यसैले सामाजिक संस्था, विद्यार्थी समूह, स्वयंसेवी संस्था (NGO), स्थानीय सङ्गठन तथा सचेत व्यक्तिहरूले गाउँ–गाउँ र समुदायस्तरमा जनजागरण अभियान सञ्चालन गरी यी सरकारी सेवा–सुविधाबारे जनतालाई जानकारी गराउने पहल गर्नु समयको आवश्यकता हो। यदि समाजका जिम्मेवार व्यक्ति र संस्थाहरूले यस दिशामा सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्न सके भने धेरै परिवारले आफ्ना अधिकार र सुविधाको सही उपयोग गर्न सक्नेछन्, र त्यसले समावेशी, सचेत र सक्षम समाज निर्माणमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउनेछ।