नेपाली भाषा संस्कृति मञ्च

वन, वन्यजन्तु र पर्यावरण संरक्षणका लागि पछिल्लो दुई दशकदेखि जति शब्दहरू बढी मात्रामा प्रयोग भएका छन्, ती त्यसमध्ये एउटा प्रमुख शब्द हो ‘बायोडाइभर्सिटी’। Bio-diversity को नेपाली समकक्षी शब्द जैविक-विविधता, जीव-वैचित्र्य वा जीव-विविधता व्यापक रूपमा प्रयोग हुन्छ। तर व्यवहारिक क्षेत्रमा जैविक विविधताको वास्तविक संरक्षणको प्रयास असममा कमजोर छ। त्यसको कारण हाम्रा सामान्य मानिसहरूमा जैविक विविधता संरक्षणको चेतना र यसबारेमा स्पष्ट अवधारणाको अभाव हो। जैविक विविधताबारेमा सामान्य मानिसको स्पष्ट अवधारणाले जैविक विविधता संरक्षणका लागि मानिसहरूलाई बढी उत्साही बनाउनेछ।

जैविक विविधता भनेको के हो?

सामान्यतया हामी जैविक विविधता भनेर प्राणको विविधता वा जीवनको विविधतालाई बुझ्छौं। हामीले चारैतिर विभिन्न प्रजातिका जनावरहरू देख्छौं, विभिन्न प्रजातिका बोट-बिरुवाहरू देख्छौं, यी सबैलाई समग्र रूपमा जैविक विविधता भनिन्छ। हामीले प्रयोग गर्ने विभिन्न प्रकारका तरकारी, दाल, चामल, मसला, फलफूल, विभिन्न प्रकारका माछा, किरा-फट्याङ्ग्रा, विभिन्न प्रजातिका चरा, सरीसृप, किसिम किसिमका जनावरहरू, यी सबैलाई मिलाएर ‘बायोडाइभर्सिटी’ वा ‘जैविक विविधता’ भनिन्छ।

जैविक विविधतालाई वैज्ञानिक रूपमा मुख्यत: रूपमा तीन भागमा विभाजन गरिन्छ:

• 1. प्रजातिको विविधता (Species Diversity) 
• 2. जीनगत विविधता (Genetic Diversity)
• 3. बासस्थानको विविधता (Habitat Diversity)

प्रजातिको विविधता: भनेको फरक-फरक प्रजातिका जीवहरूको संख्या र विविधता हो। उदाहरणका लागि बाघ, हात्ती, गैंडा, स्याल, बिरालो, बाँदर, विभिन्न चरा, गोही, अजिङ्गर, आँपको रूख, सिमलको रूख, जलकुम्भी आदि। विश्वमा हालसम्म करिब १.९ मिलियन प्रजातिका जीवहरूको वर्णन गरिएको छ, तर वैज्ञानिकहरूको अनुमान अनुसार यो संख्या ८ देखि १० मिलियनसम्म हुन सक्छ। असम र पूर्वोत्तर भारतमा मात्र पनि सयौं प्रजातिका स्तनधारी जनावर, हजारौं प्रजातिका चरा, किरा र बिरुवाहरू पाइन्छन्।

जीनगत विविधता: भनेको एउटै प्रजातिभित्रको आनुवंशिक भिन्नता हो। एउटै प्रजातिका बिरुवा वा जनावरमा पनि विभिन्न गुणहरू पाइन्छन्। जस्तै: एउटै जातको धानमा विभिन्न बाली लाग्ने, रोग प्रतिरोधी क्षमता फरक-फरक हुने। मानिसहरूमा पनि एउटै प्रजाति भएर पनि उचाइ, शरीरका रङ, आँखाको रङ, बुद्धि आदि फरक-फरक हुन्छन्। यो विविधता नै रोगबाट बच्ने, पर्यावरणीय परिवर्तनसँग अनुकूलन हुने र प्रजातिको दीर्घकालीन अस्तित्वको आधार हो।

बासस्थानको विविधताले विभिन्न जीवहरूलाई आवश्यक पर्ने फरक-फरक वातावरणलाई जनाउँछ। माछालाई पानी, बाँदरलाई रूख, ऊँटलाई मरुभूमि, ह्वेललाई समुद्र। असमको जङ्गलमा बाघलाई घना जङ्गल, स्याललाई खुला क्षेत्र, लाटोकोसेरोलाई रूखका ध्वान्द्रो चाहिन्छ। यी बासस्थानमा माटो, पानी, ढुङ्गा जस्ता अजैविक तत्वहरू पनि समावेश हुन्छन् जसले समग्र जैविक प्रणालीलाई सन्तुलनमा राख्छन्।

जैविक विविधताको महत्व र आवश्यकता

जैविक विविधता हाम्रो जीवनसँग अविच्छेद्य रूपमा जोडिएको छ। हाम्रो स्वास्थ्य, खाद्यान्न, औषधि, जलवायु नियन्त्रण, माटोको उर्वरता, पानीको शुद्धीकरण— सबै यसमा निर्भर छन्।

• १. खाद्य सुरक्षा: विश्वको खाद्यान्न प्रणाली जैविक विविधतामा आधारित छ। विभिन्न जातका धान, मकै, गहुँ, तरकारी र फलफूलले पोषण र रोग प्रतिरोध क्षमता प्रदान गर्छन्। असममा स्थानीय जातका धान (जस्तै: जहा धान, आहुधान) ले बाढी र रोगबाट बचाउँछन्। यदि यी विविधता हराए भने खाद्यान्न संकट आउन सक्छ।
• २. औषधि र स्वास्थ्य: विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार ८०% भन्दा बढी औषधिहरू प्राकृतिक स्रोतबाट आएका छन्। असम र पूर्वोत्तरका जङ्गलहरूमा पाइने विभिन्न बिरुवाहरू (जस्तै: नीम,गुर्जो, हल्दीका स्थानीय जात, अमला) ले क्यान्सर, मधुमेह, ज्वरो जस्ता रोगको उपचारमा भूमिका खेल्छन्। कोभिड-१९ जस्ता महामारीमा पनि प्राकृतिक विविधताले नयाँ औषधिको सम्भावना प्रदान गर्छ।
• ३. पर्यावरणीय सन्तुलन: जङ्गलहरूले कार्बन सोस्ने गर्छन्, जलवायु स्थिर राख्छन्, बाढी रोक्छन्। असमको ब्रह्मपुत्र उपत्यकामा जङ्गल र चर क्षेत्रले बाढी नियन्त्रण गर्छन्। जैविक विविधता घट्दा माटोको क्षय, जल प्रदूषण र जलवायु परिवर्तन बढ्छ।
• ४. आर्थिक महत्व:पर्यटन, वन उत्पादन, मत्स्य पालन, कृषि, यी सबै जैविक विविधताबाट चल्छन्। असमको काजिराङ्गा राष्ट्रिय निकुञ्जले विश्व सम्पदा सूचीमा रहेर पर्यटनबाट लाखौं रोजगारी र आम्दानी दिइरहेको छ।
• ५. सांस्कृतिक र आध्यात्मिक मूल्य: हाम्रा संस्कृति, चाडपर्व, लोककथा र धार्मिक विश्वास जैविक विविधतासँग जोडिएका छन्। असममा मणिपुरी नृत्य, बोडो संस्कृति, मिसिङ समुदायका परम्पराहरू जङ्गल र जीवजन्तुसँग अन्तर्सम्बन्धित छन्।

पैसा आवश्यक वस्तु संकलन गर्ने माध्यम हो, तर जैविक विविधताको अभावमा पैसा नै मूल्यहीन हुन्छ। युरोप र अमेरिकाले अफ्रिका र एसियाको जैविक विविधता संरक्षणमा लगानी गर्नुको कारण यही हो— उनीहरू आफ्नो दीर्घकालीन अस्तित्व बचाउन चाहन्छन्।

जैविक विविधताले भोग्नु परेका खतराहरू :

विश्वमा हरेक दिन औसत १५० प्रजातिका जीव लोप हुँदैछन्। मुख्य कारणहरू यस्ता प्रकारका छन:-

• वन विनाश: कृषि विस्तार, सडक, उद्योग र बसोबासका लागि जङ्गल कटानी।
• जलवायु परिवर्तन:तापक्रम वृद्धिले बासस्थान परिवर्तन।
• अनियन्त्रित शिकार र तस्करी: बाघ, गैंडा, हात्तीको अवैध व्यापार।
• प्रदूषण:रासायनिक मल, प्लास्टिक, औद्योगिक फोहोर।
• मिचाहा प्रजाति: विदेशी प्रजातिले स्थानीय प्रजातिलाई विस्थापित गर्ने।

असममा ब्रह्मपुत्र नदीको प्रदूषण, कोइला खानी, तेल अन्वेषण र जनसंख्याका दबाबले जैविक विविधतालाई चुनौती दिइरहेको छ।

असम र पूर्वोत्तर भारतको जैविक विविधता

भारतको उत्तर–पूर्वी क्षेत्र विश्वका सबैभन्दा समृद्ध जैविक विविधता भएका क्षेत्रहरूमध्ये एक हो। विश्वले मान्यता दिएको चार प्रमुख Biodiversity Hotspot मध्ये दुई— हिमालय र इन्डो–बर्मा जैविक विविधता क्षेत्र— उत्तर–पूर्व भारतसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित छन्। यही कारणले यो क्षेत्रलाई “भारतको हरित मुकुट” पनि भनिन्छ।

उत्तर–पूर्व भारतमा करिब ८,००० भन्दा बढी पुष्पीय वनस्पति प्रजातिहरू पाइन्छन्। तीमध्ये धेरै स्थानिक (Endemic) प्रजाति हुन्, अर्थात् ती संसारको अन्यत्र पाइँदैनन्। यस क्षेत्रमा ९०० भन्दा बढी चराका प्रजाति, ३०० भन्दा बढी स्तनधारी प्रजाति, सयौं सरीसृप, उभयचर तथा हजारौं किराफट्याङ्ग्रा पाइन्छन्।

असमका ब्रह्मपुत्र र बराक नदी उपत्यका, अरुणाचलका हिमाली वनहरू, मेघालयका जीवित जराका पुलहरू, नागाल्यान्डका पहाडी वनहरू, मिजोरमका बाँस वन, त्रिपुराका सदाबहार वन तथा सिक्किमका हिमाली पारिस्थितिक तन्त्रहरूले यस क्षेत्रलाई जैविक दृष्टिले अद्वितीय बनाएका छन्।

असमका महत्वपूर्ण संरक्षित क्षेत्रहरू:

• 1. काजिराङ्गा राष्ट्रिय निकुञ्ज: विश्व प्रसिद्ध एक सिंगे गैंडाको घर।
• 2. मानस राष्ट्रिय निकुञ्ज:बाघ, हात्ती र सुनगौरी चितुवाको बासस्थान।
• 3. दिहिङ-पाटकाई राष्ट्रिय निकुञ्ज:असमको पूर्वी भागमा रहेको यो निकुञ्ज लामो स्थानीय आन्दोलनबाट स्थापित भएको हो। यहाँ दुर्लभ प्रजातिका चरा, अर्किड र स्तनधारी जनावरहरू पाइन्छन्।
• 4. ओराङ राष्ट्रिय निकुञ्ज: हात्ती र गैंडाको महत्वपूर्ण क्षेत्र।
• 5. नामेरी राष्ट्रिय निकुञ्ज: हिमालयन जङ्गलको प्रतिनिधित्व।

यी क्षेत्रहरूले जैविक विविधता संरक्षणका साथै स्थानीय समुदायको जीविका पनि सुनिश्चित गर्छन्।

परम्परागत ज्ञान र संरक्षण:

हाम्रा पुर्खाहरूले धार्मिक, सांस्कृतिक र परम्परागत नियमहरू मार्फत जैविक विविधता संरक्षण गरेका थिए। पवित्र जङ्गल, केही प्रजातिका जनावरलाई देवता मान्ने परम्परा, मौसम अनुसार शिकार निषेध आदि। आधुनिकतासँगै यी परम्परा कमजोर हुँदै गएका छन्। हाम्रा समाजमा चलि आएका वन देउता, देउरालीका देउता आदिका धारणाले हाम्रो परिवेश प्रति रहेको श्रद्धा र प्रतिबद्धतालाई नै दर्शाउँछ । हामीले परम्परा र आधुनिक विज्ञानको संयोजन गर्नुपर्छ। स्थानीय समुदायलाई संरक्षणमा सहभागी बनाउनु पर्छ।

संरक्षणका लागि सुझावहरू:

• 1. चेतना अभियान: विद्यालय, गाउँ र सहरमा जैविक विविधता शिक्षा।
• 2. स्थानीय समुदायको सहभागिता: Community Conserved Areas को विकास।
• 3. दिगो विकास: पर्यावरणमैत्री पर्यटन, जैविक कृषि।
• 4. कानुनी संरक्षण: वन ऐनको कडा कार्यान्वयन।
• 5. अनुसन्धान: स्थानीय प्रजातिको डाटाबेस निर्माण।
• 6. जलवायु अनुकूलन: जङ्गल पुनर्स्थापना (reforestation)।
• 7. असम विशेष: ब्रह्मपुत्र नदी संरक्षण, हात्ती-मानव द्वन्द्व न्यूनीकरण।

निष्कर्ष

जैविक विविधता हाम्रो जीवनको आधार हो। यसलाई बचाउनु भनेको आफैंलाई बचाउनु हो। हामीले अहिलेको पुस्ताको सुखका लागि भविष्यको पृथ्वीलाई बन्धक बनाउनु हुँदैन। असम जस्तो जैविक विविधतामा धनी क्षेत्रमा हामीले नेतृत्व लिन सक्छौं। प्रत्येक व्यक्तिले सानो कदम चाल्ने हो भने ठूलो परिवर्तन सम्भव छ— आफ्नो घर वरिपरि बिरुवा रोप्ने, प्लास्टिक कम गर्ने, स्थानीय उत्पादन प्रयोग गर्ने, र संरक्षण अभियानमा सहभागी हुने।

जैविक विविधता संरक्षण केवल सरकारी वा अन्तर्राष्ट्रिय दायित्व होइन, यो प्रत्येक नागरिकको नैतिक कर्तव्य हो। हामीले हाम्रा सन्ततिलाई हरियो, जीवन्त र विविधतापूर्ण पृथ्वी हस्तान्तरण गर्नुपर्छ। यो नै हाम्रो सच्चा समृद्धि र सभ्यताको मापन हुनेछ।

प्रा. डा. देवेन सापकोटा, पन्जाबारी, गुवाहाटी, मो: ९४३५३०९२३५